İnsanların yaklaşık yarısının, hayatları boyunca yüzlerce defa yaşadığı regl süreci hakkında tam olarak ne biliyoruz? Bildiklerimiz neden bu kadar kısıtlı ve muğlak?
\r\nBu sorulardan yola çıkan biyolojik antropolog Kate Clancy, günümüzde hâlâ birçok toplumda fısıltıyla konuşulan ve gizlenmeye çalışılan menstrüasyonu hem biyolojik açıdan hem de toplumsal ve kültürel açılardan ele alıyor. Menstrüasyon neden ve nasıl gerçekleşir? Evrim sürecinde insanlığa nasıl bir katkısı olmuştur? “Normal regl döngüsü” diye bir şey var mıdır? Bedenin enerji mekanizması, bağışıklık sistemi ve psikososyal stres faktörleri regl döngüsünü nasıl etkiler? Gelecek, menstrüasyon için ne gibi yenilikler ve bakış açıları getirebilir?
\r\nMenstrüasyonu bireysel bir tecrübe olarak değil toplumsal bir mesele olarak gören Clancy şöyle diyor:
“Umarım bu kitabı benim yazdığım kadar hevesle okursunuz, rahmin failliğine ve uyum sağlama becerisine dair öğrendiklerinizden keyif alırsınız ve en azından menstrüasyona ve menstrüel onarıma karşı biraz saygı duymaya başlarsınız. Umarım menstrüasyonla ilgili yanlış kanıları açığa çıkarmak söz konusu olduğunda iktidar, toplumsal cinsiyet ve ırk arasındaki bağlantıların ne kadar girift olduğunu görürsünüz. Yazdıklarımın, bedensel özerklik için mücadele ettiğimiz ve radikal gelecekler hayal ettiğimiz bir dünyanın neye benzeyebileceğine dair yeni fikirlerin yetişeceği bereketli bir toprak sunmasını diliyorum.”
\r\nYAZAR HAKKINDA: 1979 doğumlu Amerikalı biyolojik antropolog Kathryn Bridges Harley Clancy, Harvard Üniversitesi’nde biyolojik antropoloji ve kadın araştırmaları alanlarında öğrenim gördü. 2001 yılında Harvard Üniversitesi’nden mezun olmasının ardından Yale Üniversitesi’nde antropoloji doktorası yaptı. Bir süre Yale ve Harvard üniversitelerinde ders verdikten sonra Illinois Üniversitesi’nin antropoloji bölümüne geçti ve orada Evrimsel Endokrinoloji Laboratuvarı bünyesindeki Clancy Laboratuvarı’nı kurdu. Araştırmalarında üreme ekolojisi ve adaleti, menstrüasyon, ırkçılık karşıtı feminist bilim ve teknoloji çalışmaları, bilim çevrelerinde eşitlik ve adalet gibi konulara eğilen Clancy, halen Illinois Üniversitesi’nde ders veriyor ve laboratuvar çalışmalarını sürdürüyor.
Bitki ve hayvanların bilimsel isimleri çoğumuza anlaşılmaz gelir; bu Latince terimlerin ancak, tozlu odalarda büyüteçlerle acayip numuneleri inceleyen taksonomistler için ilgi çekici olabileceğini düşünürüz genelde. Evrimsel ekolog Stephen B. Heard ise bize bu önyargının ne kadar yanlış olduğunu, bilimsel isimlerin ardında ne kadar ilginç hikâyelerin yatabildiğini gösteriyor.
İsveçli botanikçi Carl Linnaeus’ın icadı olan isimlendirme sistemi sayesinde, bilimsel isimlerin (özellikle de belli kişilere gönderme yapan “eponim” isimlerin) biliminsanlarının kişiliklerine açılan bir pencere haline geldiğini belirten Heard şöyle diyor: “Eponim isimlerin açtığı pencereden baktığımızda, insanlığın en iyi ve en kötü yanlarını görürüz. Bilimin, içinde çokça kişilik ve tarih barındıran bütünüyle insani bir faaliyet olduğunu ve isimlendirilen tür, ona ismini veren kişi ve isimlendirmeyi yapan biliminsanı arasındaki şaşırtıcı bağlantılarla şekillendirildiğini anlarız.”
Bu isimlerin gönderme yaptığı kişiler arasında kimler yok ki: Charles Darwin ve Alexander von Humboldt gibi meşhur biliminsanları; Maria Sibylla Merian gibi, daha az bilinen ama bitki ve hayvan bilimine büyük katkısı olmuş insanlar; David Bowie, Beyoncé ve Frank Zappa gibi müzisyenler; Harry Potter ve Yüzüklerin Efendisi gibi fantastik romanların ve diğer edebi türlerden eserlerin kahramanları; hatta (ne yazık ki) Hitler gibi diktatörler – ve daha niceleri.
Aşktan nefrete, hayranlık ve minnetten horgörü ve intikama birçok insani duyguyu barındıran hikâyelerle örülü olan ve bilim pratiğinin güzel yanlarına olduğu kadar kimi eksiklerine de dikkat çeken bu kitabı bütün bilimseverlere tavsiye ediyoruz.
YAZAR HAKKINDA: Evrimsel ekolog ve entomolog Stephen B. Heard 1965 yılında Ontario, Kanada’da doğdu. Ontario’daki Waterloo Üniversitesi’nde biyoloji öğrenimi gördü, ardından Pennsylvania Üniversitesi’nde (Philadelphia, ABD) ekoloji alanında doktora yaptı. Kanada’daki British Columbia Üniversitesi’nde iki yıl doktora sonrası araştırma görevlisi olarak çalıştıktan sonra Iowa Üniversitesi’nde (ABD) biyoloji profesörü olarak göreve başladı. 2002 yılında Kanada’ya dönen Heard, o zamandan beri New Brunswick Üniversitesi’nde ekoloji, evrim, entomoloji, biyo-istatistik ve bilim yazarlığı alanlarında dersler veriyor. Yazarın The Scientist’s Guide to Writing (Biliminsanının Yazma Rehberi, 2016) adlı bir kitabı daha bulunuyor.
Hayvanlarda meme kanseri görülür mü? Strese bağlı kalp krizi? Bayılma nöbetleri? Cinsel yolla bulaşan hastalıklar? Yeme bozuklukları? Hayvanlar aşırı ya da tıkınırcasına yer mi? Kendilerini ölesiye aç bırakırlar mı? Peki ya ruhsal bozukluklar? Örneğin obsesif-kompülsif bozukluk? Klinik depresyon? Madde bağımlılığı ve istismarı? Kaygı bozuklukları? Kendine zarar verme?
Kalp yetersizliği olan küçük sevimli bir maymunu ameliyat etmesinin ardından kendine sorduğu bu sorular, kardiyolog Barbara Natterson-Horowitz’in tıbba bakışını tamamen değiştiren heyecanlı bir yolculuğun başlangıcı olmuş. İnsanlardaki sağlık sorunlarının hayvanlarda da görülüp görülmediğini araştırmaya başladığında karşılaştığı tablo, insan tıbbıyla hayvan tıbbı arasındaki kopukluğun giderilip daha kapsayıcı bir yaklaşım benimsenmesi gerektiğine onu ikna etmiş.
İnsan Denen Hayvan’da Horowitz ile bilim yazarı Kathryn Bowers, insan sağlığıyla hayvan sağlığı arasındaki çarpıcı paralelliklere dikkat çekerek tıpta insanmerkezciliğin aşılması çağrısında bulunuyorlar.
“Artık Homo sapiens’in sınırlarını aşıp hayvanların, evrimin ve çevrenin bilgeliğinin düşünce yapımızı güçlendirmesine izin vermeliyiz. Dünya üzerinde yaşamın ortak unsurlarıyla karşılaşmak ve onları kucaklamak yirmi birinci yüzyıl tıbbı için bir gerekliliktir. Belki böylece insan istisnacılığını istisnai bir insancıllığa dönüştürerek gezegenimizdeki bütün hastalara fayda sağlayabiliriz.”
YAZARLAR HAKKINDA: Amerikalı kardiyolog ve akademisyen Barbara Natterson-Horowitz lisans ve yüksek lisans eğitimini Harvard Üniversitesi’nde, tıp eğitimini ise San Francisco Kaliforniya Üniversitesi’nde tamamladı. Yirmi yıldan uzun süre Los Angeles Kaliforniya Üniversitesi (UCLA) Tıp Merkezi’nde kardiyolog olarak çalışan Horowitz, halen aynı üniversitenin kardiyoloji bölümünde tıp profesörü olarak hizmet veriyor ve UCLA Evrimsel Tıp Programı’nın eşyöneticiliğini yapıyor. Bunların yanı sıra Harvard Tıp Fakültesi’nde ve Harvard İnsan Evrimi Biyolojisi bölümünde profesör olarak ders veren Horowitz, Uluslararası Evrim, Tıp ve Halk Sağlığı Derneği’nin de başkanlığını yürütüyor.
Bilim yazarı Kathryn Bowers, Stanford Üniversitesi’nde öğrenim gördü ve Washington Üniversitesi’nde Uygulamalı Hayvan Davranışı programını tamamladı. Zócalo Public Square, Evolution: This View of Life ve Atlantic gibi yayınlarda editörlük ve CNN International’da yazarlık yapan Bowers, Los Angeles Kaliforniya Üniversitesi’nde ve Harvard Üniversitesi’nde hayvan davranışı ve yazma üzerine dersler verdi. Yazarın Barbara Natterson-Horowitz ile birlikte kaleme aldığı Wildhood (2019; Metis yayın programında) adlı bir kitabı daha bulunuyor.
Sık sık insan bedeninin ne kadar mucizevi olduğunu duyar, ona düzülen övgüleri dinleriz. Bedenimizin incelikli işleyişine dair kitaplar raflarımızı doldurur. Oysa bütün o harikulade yönleri bir yana, insan bedeninin milyonlarca yıllık evrim sürecinde ortaya çıkmış bariz kusurları da var. Amerikalı biliminsanı Nathan H. Lents işte bu kusurların hikâyesini anlatıyor.
İnsan retinası niye ters? Diğer hayvanlara kıyasla üst solunum yolu enfeksiyonlarına neden daha açığız? Bedenimizde niçin gereksiz kemikler var? Dizlerimiz, sırtımız ve belimiz niye sık sık sorun çıkarıyor? Birçok hayvan tek çeşit besinle bütün ihtiyacını karşılayabilirken biz neden “dengeli” beslenmek zorundayız? İnsanda neden işlevsel genlerin yanı sıra bir o kadar da bozuk, işlevsiz gen var? DNA’mız niye geçmiş enfeksiyonlardan kalan milyonlarca virüs “enkazı” içeriyor? Primatlar içinde neden bebek ve anne ölüm oranı en yüksek olan tür biziz? İnsanın bağışıklık sistemi niye kendi bedenine bu denli sık saldırıyor? Baş tacı edilen beynimiz yanılgılara ve kötü kararlar vermeye neden bu denli yatkın?
“Ama kulağa ne kadar tuhaf gelirse gelsin, kusurlarımızın kendine has bir güzelliği var,” diyor Lents. “Bizi biz yapan şey kusurlarımız. Bu kitapta ele alacağımız kusurlar, yaşam mücadelesinde kazandığımız galibiyetlerden geriye kalan yara izleridir. Bizler şansımız düşük olduğu halde bu sonsuz evrimsel çatışmadan sağ çıkanlarız; onca riske rağmen dört milyar yıldır azimle sürdürülen direnişin ürünleriyiz. Kusurlarımızın hikâyesi başlı başına bir savaş hikâyesidir.”
YAZAR HAKKINDA: Amerikalı biliminsanı ve yazar Nathan H. Lents, Saint Louis Üniversitesi’nde biyoloji okudu, ardından aynı üniversitenin tıp fakültesinde farmakolojik ve fizyolojik bilimler alanında doktora yaptı. Kanser genomiği alanındaki doktora sonrası eğitimini NYU Tıp Merkezi’nde tamamlayan Lents 2000 yılından beri hücre ve kanser biyolojisi, genetik, adli tıp ve bilim (özellikle de evrim) eğitimi konusunda araştırma raporları yayımlıyor ve 2006 yılından beri John Jay Üniversitesi’nde biyoloji dersleri veriyor. Akademik ve bilimsel çalışmalarının yanı sıra Skeptic Magazine, The Wall Street Journal, The Observer, Psychology Today, The Chronicle of Higher Education ve benzeri yayınlar için makaleler yazan Lents’in, aynı zamanda The Human Evolution Blog adlı bir blogu bulunuyor. Halen partneri ve iki çocuğuyla birlikte New York’ta yaşayan yazarın Not So Different: Finding Human Nature in Animals (2016; Çok da Farklı Değil: Hayvanlarda İnsan Doğası Bulmak) adlı bir kitabı daha vardır.